حیدربابا منظومه­ سینده آشیقلیغین ایزلری

 احمد اسدی- اورمیه

شبهه ­سیز ایران و آذربایجانین معاصر ادبی محیطینده حیدربابا اعجاز بیر اثردیر.بواثر قیسا بیر زماندا بؤیوک بیر جغرافیانی فتح ائدیب، چوخ سایلی دیللره ترجمه اولاراق، حیدربابادان نئچه مین کیلومترلر اوزاقدا اولان ملتلر ده اونو تانیدیلار.

هر نه ­دن اؤنجه بیلمه ­لی­ ییک بو اثرین یارادیلماسینا هانسی عامللر سبب اولموشدو و اوستاد شهریاری بو اثرین یازماسینا ماراقلاندیران نه اولوب و هانسی منبعلردن قیدالانیب، الهامینی آلمیشدی؟

حیدربابا اثری شهریارین اوشاقلیق دورونده اؤیرندیگی، ائشیتدیگی و گؤردوگو ائل دبلری و گوجلو فولکلور ایله عادت-عنعنعه­ لریمیزین نتیج ه­سینده یاراندی. بو مسئله­نی حیدربابانین هر بیر بندینده گؤرمک هئچ ده چتین ایش دگیل.

فولکلورا گلینجه آشیقلیق و آشیق ادبیاتی اؤزونو گؤستره ­رک، گؤزه چارپیر. فولکلور و شفاهی ادبیاتیمیزین بیر بؤلومو و ان اؤنملی قولو اولان آشیقلیغیمیز هئچ بیر زمان ائلیمیزدن آیری اولماییب و ملتیمیزین دئمک اولار ایلیگینه و سوموگونه کئچیبدیر.

بو صنعت کند محیطلرینده داها دا ائتگیلی و مقدس­دیر و کند انسانی آشیغی بیر ائل آغ ساققالی کیمی اوره­کدن قبول ائدیب و تانی­ییبدیر.

شهریار اوشاقلیق ایللرینی کند محیطینده یاشادیغینا گؤره بو قایدادان مستثنی اولماییب و ائلین ایناندیقلاریندان قیراغا چیخماییبدیر.

آشیقلار ائل بیلیمی و فولکلوروموزو یوز ایللر بویوجا نسیللردن نسیللره داشی­ییبلار و حیدربابانین دا دئمک اولار یارانماسینین بیر عاملی آشیق صنعتی و شهریارین بو صنعته ماراغی اولموشدو.

اوستاد شهریار اؤز منظومه­ سینده بو مسئله نی بیلرک و دوشونرک، آشیق صنعتینی ده یاددان چیخارتماییب.

حیـدربابا میر اژدر سـسلننــده

کند ایچینه سسدن کویدن دوشنده

آشیق رستم سازیــن دیللندیرنــده

                        یادیندادی نه هولســک قاچاردیم

                        قوشلار تکین قاناد آچیب اوچاردیم

شهریار بو بندده اؤز ماحاللارینین و یا کندلرینین او دؤورکی آشیقلاریندان اولان آشیق رستمی خوش خاطره ­لرله آنارکن، سازین و آشیغین سسی ایله حدسیز شنلیگه چاتیر و اوندان فرح و سئوینج آلدیغینی قئید ائدیر. بوندان علاوه، شهریار هم ده یوردوموزدا یاشامیش و کئچمیش یوز ایلده اولان آشیقلارین بیرینی بیزه تانیتدیریر و شعرینده آدینی گتیره­رک اونو و اوندان اولان  اونودولماز خاطره­ لرینی ابدی ائدیر.

آشیق صنعتینین ان اؤنملی خصوصیتلریندن بیری، بو صنعتین یاشادیلماغینین سببی خالقیمیزین اولماسیدیر. بو صنعت ائل ایچینده یارانیب، ائل ایچینده ده حیاتینا دوام ائتدیریر. بونونلا برابر، آشیقلار دا بیر چوخلو شاعرلرین شعرلرینی نئچه یوز ایللر یادداشلاریندا ساخلاییب، بوگونکو نسیللره چاتدیرمیشلار و آشیقلار اوخویان شعرلر و سؤزلر همیشه ائل ایچینده یاییلیب و قالارگی اولوبلار. اوستاد شهریار آچیق و آیدین بو اؤزللیگی دویوب، حس ائتمیشدی و بونا گؤره ده سؤزلرینین قالارگی قالماغینی آشیقلارین سازلاریندا و دیللرینده اولماسیندا گؤرور و اؤز حسرتلرینی، گؤز یاشلارینی و هله دئیه بیلمه­ دیکلری سؤزلرینی آشیقلارین دیللریندن تمنا ائدیر:

حیدربابا کندین تویـون توتاندا

قیز گلینلر حنا پیلته ساتاندا

بگ گلینه دامنـان آلما آتاندا

                   منیم ده او قیزلاریندا گـؤزوم وار

                   آشیقلارین سازلاریندا سؤزوم وار

آشیق ادبیاتی و شعرینین ان اؤنملی اؤزللیگی، اوندا تکجه هجایی شعرلرینین یازیلماسی و اوخونماسیدیر. بیلدیگیمیز کیمی ده، حیدربابا شعریمیزین هجا وزنینده یازیلیب و اوستاد ((آشیقلارین سازلاریندا سؤزوم وار)) مصراعسینی دا ، بو سببه یازمیشدیر. اولا بیلر کی، حیدربابا هجایی شعر اولدوغوندان، آشیق هاوالاریندا اوخونا بیلر و اوخونور دا.

حیدربابا اثرینین دیلی آذربایجان تورکج ه­سی و تبریز کندلرینین شیوه ­سی و لهجه­سیدیر. شهریار بو اثری دوغما کندلرینین لهجه ­سینده یاراتدی. بو سببدن حیدربابا آشیقلار ایله بؤیوک بیر مشترک خصوصیته صاحب اولور. آشیقلاریمیز هر شهرده و کندده اولورلار، او کنده و شهره گؤره یارادیب، اوخویورلار. دیللری ده همان دوغما شهرین و کندین لهجه­سی اولور و هئچ بیر زمان آیری بیر دیل و یا لهجه ایله اوخوماییرلار. بو دا او منطقه ­نین سؤز صاحبی و یا آشیق ایله راحات ایلگی قورماغی اوچون اولوبدور. بوندان غیری اولسایدی و آشیقلار، آیری دیللرده اوخوسایدیلار، ائل ایچینده بوگونه قدر بو صنعتی یاشادانمازدیلار و خالقیمیز بیر غریبه صنعت و صنعتکار کیمی اونلارا یاناشاردیلار. شهریار حیدربابادا بو مسئله ­نی گؤزه چکرک دئییر:

حیــدربابا ننـه قیـــزیــن گؤزلری

رخشنده­نین شیرین-شیرین سؤزلری

تورکی دئدیـم اوخوســـونلار اؤزلری

                 بیلسینلر کی آدام گئــدر آد قالار

                یاخشی پیسدن آغیزدا بیر داد قالار

یوخاری داکی بنددن بو نتیجه ­یه چاتماق اولار کی، حیدربابانین خالقیمیزین طرفیندن بو قدر سئویلدیگینین رمزی ده، محض اونلارین و عموم ملتین دیلینده یازیلماسیدیر. بو دا اوستده قئید ائتدیگیم کیمی آشیقلیق صنعتی ایله اوست اوسته دوشور.

آشیق یارادیجیلیغینین ان ائتگیلی بؤلوملریندن بیری، آشیق داستانلاریدیر. شهریار منظومه­ سینده بو داستانلاردان فایدالانیب و گؤسترمیشدی کی بو داستانلار ایله یاد دگیل و آشیقلارین سؤیله­ دیگی داستانلاری دا بیلیر. آشیق داستانلارینین دئمک اولار، ان اؤنملی داستانلاریندان بیری کوراوغلو داستانیدیر. بو ناغیل هم ده آذربایجان قهرمانلیق و حماسی داستانلارینین باشیندا گلیر.

حیـدربابا گئـجه دورنـا کئچنده

کوراوغلـونون گؤزو قارا سئچنده

قیرآتینی مینیب، کسیب بیچنده

             من ده بوردان تئز مطلبه چاتمارام

             ایواز گلیـب چاتمایینجان یاتمارام

شهریار بورادا ایوازین اسیر دوشمه­سی و کوراوغلونون اونون اولمادیغی واختلاردا نه حالدا اولدوغونو تصویر ائده­رک، اونون گئدیب ایوازی اسیرلیکدن قورتادیغی و آزاد ائتدیگینی خاطرلادیر و بو قهرمانلیق داستانیمیزی دا اؤز ابدی اثرینده گتیریر. بونونلا دا آشیق یارادیجیلیغندان چوخ  اوستالیقجا ، گؤزل و قایدالی شکیلده فایدالانیر.

بوتون بونلاردان علاوه، شهریار اوخشاتمالاریندا دا آشیقلیقدان فایدالانیر و ساز کلمه­سینی ایشله­ درک حسرتلی گونلری خاطرلادیر:

حیدربابا،  قوری گؤلـون قازلاری

گدیکلرین سازاخ چالان سازلاری

کت کؤیشنین پاییزلاری، یازلاری

                        بیر سینما پرده­سیدیر گؤزومده

                       تک اوتوروب سئیر ائدرم اؤزومده

یوردوموزدا آشیق یارادیجیلیغی دوغما بیر صنعت اولوبدور. شهریار دا بونو بیلرک، یئترینجه اؤز اثرینین قالارگی و ابدی اولماسینا گؤره بو عاملدن استفاده ائدیب. او هم ده، آتالار سؤزو، روایتلر، مثللر، کنایه­لر و ائل ناغیللاریندان دا بوللو فایدالانمیشدیر. بو جهتدن حیدربابانی آذربایجان فولکلورو و فولکلور توپلوسو آدلاندیرساق، هئچ ده یانیلمامیشیق.

"کور توتدوغون بوراخماز"، "قورد گئچینین شنگیلیسین یئیه­نده"، "آداخلی قیز بگ جورابین توخوردی"، "هرکس شالین بیر باجادان سوخوردی"، "بایرام اولوب قیزیل پالچیق ازللر"، "ناققیش ووروب اوتاقلاری بزللر"، "قیزلار دئیه­ر: آتیل باتیل چرشنبه، آینا کیمی بختیم آچیل چرشنبه"." ایینه بزر خلقی اؤزو لوت گزر" دگرلی ائل میراثیمیز و فولکلوروموزون تایی تاپیلمایان نمونه ­لریدیر کی نئچه یوز ایللر قالسین، نئچه مین ایللر بویوجا یوردوموزدا رایجدی و آذربایجانلیلارین اعتقادلاری و عادت عنعنعه لری ساییلیر و حیدربابادا اؤزونو گؤستریر.

سوندا ایکینجی حیدربابا منظومه­سینین بیر بندی ایله یازیما سون قویورام. شهریار بو بندده، اؤزوندن سونراکی آشیقلاری تصور ائدیر کی اونو گلن عصرلر ده خاطرلاییرلار و مقدسی اولان حیدربابا داغیندان سونرا ایکینجی دفعه آشیغین دیلی ایله اؤز آدینی گتیریر و آدینین یاییلماسی و قالارگی قالماسینین ندنین آشیقلاردان گؤرور. اوستاد شهریار شعرین ایچینده ده  حتی اؤزونو آشیق فرض ائدیب و  سازلی اولدوغونو دئییر. آللاهدان  بؤیوک اوستادا رحمت دیله­ییریک.

آشیق دئیه ­ر: بیر  نازلی یار وار ایمیش

عشقینــدن اودلانیب یانار وار ایمیش

بیر سازلی-سؤزلو شهریـار وار ایمیش

                    اودلارسؤنوب، اونون اودی سؤنمه ­ییب

                    فلک چؤنوب اونون چرخی چؤنمه ­ییب.

93.6.27 تاریخینده کئچیریلن بین الخالق شهریار کنگره سی اوچون یازیلمیشدی.


برچسب‌ها: شهریار, آشیق, احمد اسدی, حیدربابا, فولکلور
نوشته شده توسط احمد اسدی---Əhməd Əsədi  | لینک ثابت |

 آشیق سرایشگر حماسه ها و سرگذشت ملت خویش و یار و یاور شادیها و غمهای سرزمین خود است. هر چند دلایل قانع کننده ای برای شروع مکتب آشیقی از یک تاریخ معین موجود نیست، ولی بنابر شواهد موجود می توان سابقه ای چند هزار ساله برای آن متصور شد. چنانچه از دوران قبل از اسلام نیز شواهدی دال بر وجود آشیق در ایران موجود است. اولین آشیقی که امروزه می توانیم از او نام برده و اطلاعاتی راجع به آن بدهیم،پیر و راهنمای ایل اوغوز، دده قورقوت می باشد.

بنابر روایاتی دده قورقود، اولین ترک مسلمان شده و اولین مبلغ اسلام در میان ترکان نیز می باشد که بعد از ملاقات با پیامبر گرامی اسلام و تقبل اسلام، به میان ایل خویش آمده و اوغوزان را دعوت به اسلام  کرده است. بعد از دده قورقود راجع به آشیقهای بعد اطلاعات موثقی در دست نیست. با اطمینان می توان گفت در طول دوره های تاریخی، آشیق در این سرزمین موجود بوده، گرچه با نامهای مختلفی از قبیل؛ وارساق، اوزان و ... .

 آشیقها روایتگر شفاهی حماسه ها و داستانهای سرزمین خویش بوده است و تا چند دهه اخیر، ادبیات آنان به ندرت به صورت مکتوب نگاشته شده بود.

 با ظهور سلسله  ی صفویه، نامی از آشیق نیز به میان آمده و بنابر یافته های موجود اولین آشیق(با نام آشیق؛ قبل از آن اوزان نامیده شده اند)، در این دوره ظهور می کند. آشیق قربانی، آشیق و شاعر هم عصر شاه اسماعیل صفوی است که بنا به دعوت شاه اسماعیل به دربار وی راه می¬یابد و مورد احترام قرار می گیرد و قربانی اولین شخصی است که بنابر اطلاعات موجود از او با عنوان آشیق یاد می کنند و آثارش كمابیش در دست است.

مکتب آشیقها به سبک و سیاق امروزی، از دوره صفویه شکل گرفته و تا به امروز تکامل یافته است.

 بنابراین می توان گفت، مکتب آشیقهای آذربایجان به سبک و سیاق امروزی، از دوره صفویه شکل گرفته و تا به امروز تکامل یافته است. بعد از قربانی ما به آشیقهای بعد از آن می رسیم که هرکدام تأثیراتی بر مکتب آشیقی گذاشته و در پیشبرد این مکتب کوشش کرده اند. مانند آشیق عباس توفارقانلی، آشیق مسکین ابدال، خسته قاسم، آشیق آلی، آشیق علعسگر، آشیق دوللو مصطفی و . .. .

در بحث مکاتب آشیقی نیز می توان گفت ما امروزه یک مکتب واحد آشیقی داریم که خود این مکتب به زیرمکتبهای مختلفی تقسیم می شود که هرکدام نقشی را بر عهده گرفته و بنا بر اقتضای محیط خود، گوشه ای از ادبیات شفاهی را حفظ کرده اند. از بین مکاتب موجود در ایران که نوازندگان آن از ساز قوپوز استفاده می کنند،  می توان به مکتب آشیقی تبریز-قره داغ، اورمیه، هشتری، سولدوز، قم-ساوه، زنجان، شاهسون، تکاب و همدان اشاره کرد. که مکتب آشیقی اورمیه و تبریز-قره داغ را می توان دو مکتب مهم و پویا در بین مکاتب فوق نام برد. در این بین مکتب آشیقی اورمیه را مورد بحث و بررسی مختصر قرار خواهیم داد تا شناختی بهتر راجع به آن داشته  و بتوانیم تفاوتهای آن با دیگر مکاتب را درک کنیم. 

آشیقها در مکتب ارومیه برخلاف دیگر مکاتب، به صورت تکنواز و انفرادی در مجالس ظاهر شده و به اجرای هاواهای خود می پردازند، همچنین در هاواها نیز با دیگر مکاتب مانند تبریز-قره داغ ، هشتری و... تفاوتهایی دارند که این خصوصیت، مکتب اورمیه را از مکاتب دیگر متمایز می کند. هاواهای موجود در مکتب اورمیه، برخلاف مکاتب دیگر، اکثراً ریتمیک نبوده و به نوعی سکون و اندیشه در بیشتر آنها دیده می شود. از دلایل ریتمیک نبودن اکثر هاواهای مکتب اورمیه می توان به همراهی نکردن بالابان و دایره در این سبک اشاره کرد.

در طول سالیان دراز در مکتب آشیقی تبریز، آشیق هم نصیحتگر و اندرزگوی مجلس بوده و هم نوازنده رقص و شادی آن دیار. اما در آذربایجان غربی و سبک اورمیه، این دو وظیفه از هم متمایز شده و توسط اشخاص جداگانه ای اجرا شده اند.

در محیط آشیقی اورمیه، آشیق به عنوان نصیحتگر و داستانگو ظاهر شده و در مجالس عروسی و شادی در داخل منزل ،مجلس و یا درقهوه خانه ها به ایراد نصیحت و پند و اندرز مشغول شده است و وظیفه ی موسیقی شاد و ریتمیک را به دهل و سرنا داده است که آن هم در بیرون از مجلس آهنگهای شاد و ریتمیک را اجرا کرده است.  با این وصف در مکتب تبریز-قره داغ این دو با هم ادغام شده و به خاطر اینکه قوپوز با دهل و سرنا نمی توانسته هماهنگی کند، به صورت گروه سه نفره قوپوز-بالابان- دایره درآمده است که آن هم به نوبه خود باعث ایجاد هاواهای شاد و ریتمیک بسیاری در آن مکتب شده است و از طرفی اصالت موسیقی آشیقی را زیر سوال برده است .

امروزه همین امر یعنی ادغام سه ساز فوق، از لحاظ علمی باعث پیشرفت و گسترش آن مکتب در میان خوانندگان و هنرمندان غیر آشیق نیز شده است. 

تعداد هاواهای مخصوص مکتب اورمیه در حدود 60 می باشد که در برخی از آنها با مکتب تبریز-قره داغ و همچنین هشتری اشتراک دارند.

مکتب آشیقی اورمیه، قدیمی ترین موسیقی موجود در خاورمیانه

با توجه به گفته اساتید موسیقی دانشگاه دولتی باکو سبک اورمیه را می توان به عنوان قدیمی ترین موسیقی موجود در خاورمیانه معرفی کرد، چرا که با بررسی و تحقیق بر روی این موسیقی  و نتها و پرده های اجرایی آن می توان قدمت آن را تا دوران سومر پیش برد. پروفسور محرم قاسملی، عضو آکادمی علوم جمهوری آذربایجان و فولکلورشناس برجسته و محقق موسیقی آشیقی نیز مکتب آشیقی اورمیه را قدیمی ترین مکتب در بین مکاتب آشیقی دانسته و حتی  قدمت بعضی از آهنگهای آن را به قبل از پیدایش آشیق و در دوره ای که آشیق و بخشی  و آکین از هم جدا و منفک نشده بودند، می برد.

به عقیده پروفسور قاسملی، در آهنگهای اجرا شده در مکتب اورمیه، می توان روح مشترک، بخشی های خراسان، ترکمن و ازبک و آکینهای قزاق و همچنین دیگر مکاتب آشیقی را حس کرد که این هم به نوبه خود این فکر را در ذهنها تداعی می کند که این مکتب قبل از انشقاق مکاتب و موسیقیهای فوق وجود داشته و به نوعی پدر آنها محسوب می شود  و این مسئله ارزش و قدمت این مکتب را دوچندان می کند.

اما صرف نظر از نظریه های فوق و با توجه به آثار رسیده به دست ما می توان قدمت مکتب اورمیه با سبک وسیاق امروزی را حداقل 250-300 سال تخمین زده و تاریخ نگاره ای به قدمت 200-250 سال نیز می توان برای آن نوشت که دربردارنده رویدادها و ابداع هاواها و اشعار شاعران و آشیقهای آن و به طورکلی  ادبیات آشیقی مخصوص مکتب اورمیه باشد.

در مکتب آشیقی اورمیه، آشیقهایی مثل دوللو مصطفی، بگمز قولو، همت، ایشو و دوللو اباذر، و ...    را می توان نام برد که هر کدام در عصر خویش یلی برای خود بوده اند و نقش هر کدام در پیشرفت محیط آشیقی اورمیه بی بدیل بوده است. 

از آشیقهای 100 سال اخیر این مکتب نیز می توان به آشیق جواد، آشیق یعقوب، آشیق اسد خویلو، آشیق حسن قاشیقچی، آشیق فرهاد، آشیق علی قیزیلباش و از آشیقهای معاصر می توان آشیق عزیز، آشیق درویش، آشیق دهقان، آشیق اسمعلی و ... را نام برد.

آشیق مجلس خود را با نام خدا و با مدح پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) آغاز می کند

هاواهای آشیقی موجود در مکتب اورمیه تا به امروز، به نت کشیده نشده و همچنان از سینه به سینه و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. این هاواها خود از لحاظ مضمون به چند قسمت تقسیم می شوند:

1-         هاواهای حماسی؛ مانند: مصری، دوراخانی، محترمی، حربی و  ...
2-         هاواهای عرفانی مانند:  دیوان ، تجنیس ،صوراسرافیل، قارص، تاجری و ...
3-         هاواهای شاد مانند؛ گؤزللـه مه، دستان، سولدوزو، دیک داباتی و ... 
4-         هاواهای غمناک و هجران مانند؛ غربتی، قره باغی، دول هجرانی و ...
5-         هاواهای وارد شده از مکتب آشیقی ترکیه مانند؛ عثمانلی شرقیسی، اورمیه شرقیسی.
در بحث چگونگی نامگذاری هاواها هم می توان ذکر کرد که برخی از هاواها از نام اشخاص ایجاد کننده آن هاوا و یا کسانی که آن هاوا را به افتخار او ساخته و تقدیم او کرده اند آمده است. مانند؛ آغاخانی، دوراخانی، جمشیدی و .... . برخی دیگر از اسم روستا و یا شهر و یا مکان مبدأ آن آهنگ گرفته شدهاند، مانند روضه گرایلیسی(روضه؛ اسم رودخانه ای در شمال شرق اورمیه)، شکریازی( اسم روستایی در سلماس)، همدان گرایلیسی, خوی امراهیسی.  

آهنگهایی که به اسم طایفه ای و یا قومی نامگذاری شده اند؛ مانند: شاغی و ترکه مه، .برخی از آهنگها هم بنا بر اقتضای شعری که با آن خوانده می شود و یا بر طبق خواسته ایجاد کننده آن بدون دلیل خاصی نامگذاری شده است؛ هاواهایی از قبیل دیوان، گرایلی، تجنیس، دستان و ... .

این هاواها هم به نوبه خود ، در زمان ایفا و تقدم و تأخر در اجرای مجالس آشیقی با هم فرق دارند. مثلاً آشیق در شروع مجلس باید دیوانی بنوازد. به طوری که بدون دیوانی مجلس را شروع نمیکنند. آن هم دلیل خاص خود را دارد.

  • 1- مضمون اشعار دیوانی بیشتر، حقیقت و شریعت بوده و مضامینی مانند مدح خدا، پیامبر و ائمه و همچنین پند و نصیحت و اندرز است. آشیق هم مجلس خود را با این مفاهیم شروع می کند. دیوانی در مکتب اورمیه سه نوع است؛ کسمه دیوان، شاه ختایی دیوانی و عثمانلی بحریسی یا بحری دیوان.
  • 2- صدای آشیق در شروع اجرا و خواندن هاواها این اجازه را نمی دهد تا هاواهایی که در اوج و زیر اجرا می شود را بخواند. در غیر این صورت ممکن است صدای آشیق گرفته شده و از ادامه اداره مجلس برنیاید. از همین روی، هاواهای دیوانی به خاطر اینکه در قسمت بالایی دسته قوپوز نواخته شده و به خاطر بم بودن پرده های بالایی قوپوز نیاز به بالا بردن صدا و به اوج رساندن صدای آشیق نیست، توسط آنها برای تنظیم صدای خود استفاده می شود.

اما گروه دوم آهنگهایی هستند که بعد از دیوانی خوانده می شوند، آنها هم هاواهایی مثل تجنیس و ترکه مه و تاجری است که این هاواها نیز نیاز زیاد ی به اوج رساندن صدا نمی باشد و در حد متوسط و بینابین هستند.

گروه سوم نیز به نام هاواهای خدنگی معروفند، که بیشتر مواقع در پایان مجلس و اجرای آشیق ایفا می گردد.

زیراکه صدای آشیق بعد از خواندن چندین هاوای به اصطلاح نرم و متوسط آماده اجرای هاواهایی است که نیاز به بالا بردن صدا و به اوج رساندن و یا در زیرخواندن آن می باشد. هاواهایی مثل قره باغی، شکریازی و .... از آن نوعند.

حقیقت، شریعت، یاد خدا ، توسل به خدا و ائمه اطهار محوری ترین پیامهای داستانهای آشیقی

در بحث ادبیات آشیقی، محیط آشیقی اورمیه مشابه دیگر مکاتب است که اشعار به کار برده شده توسط آشیقهای آن اشعار هجایی است که در قالبهای بایاتی، گرایلی، قوشما، دیوانی، تجنیس و جیغالی تجنیس می باشند.

از شاعران مشهوری که از 200 سال پیش تاکنون در این محیط فعالیت داشته اند، می توان دوللومصطفی، بالوولو مسکین، قول هارطون، عندلیب، پورآذر، دده کاتب، یداله پاشایی و صدها شاعر دیگر را نام برد که هر کدام در هر یک از قالبهای فوق شعرهایی داشته اند.

داستانهای آشیقی این محیط نیز غنی هستند. بنا به گفته ی آشیقهای پیش کسوت و استاد تعداد داستانها تا 50 سال پیش از عدد 70 تجاوز می کرد اما به علت عدم کتابت آنها تعداد آنها امروزه به 40-45 داستان رسیده است. داستانهای محیط آشیقی اورمیه همانند سایر مکاتب است و فقط بعضی از آنها مخصوص این مکتب و بعضی نیز روایاتشان متفاوت است.

در بحث مضمون نیز داستانهای آشیقی مضامینی مانند حقیقت، شریعت، یاد خدا ، توسل به خدا و ائمه اطهار بخصوص علی(ع) ، عاقبت نیکی و بدی و مردی و ناجوانمردی، عاقبت خیانت و دروغگویی، دعوت به راه راست  دارند که هر کدام از آنها راهگشای زندگی دنیوی و  زمینه ساز رستگاری زندگی اخروی است.

احمد اسدی-پژوهشگر فرهنگی


برچسب‌ها: آشیق, اورمیه, احمد اسدی, پژوهشگر فرهنگی, آذربایجان
نوشته شده توسط احمد اسدی---Əhməd Əsədi  | لینک ثابت |

یئنی دن قاییتدیم... شنبه یکم آذر 1393 1:0 AM
بو اوزون مدتده منی یادلاریندان چیخارتمایان و وبلاگیمدا گلیب باخیش یازان و وبلاگین یئنی لنمه سینی ایسته ین دوستلارا بیلدیرمه لی یم، یئنی دن قاییتدیم...

نوشته شده توسط احمد اسدی---Əhməd Əsədi  | لینک ثابت

کؤنوللری فتح ائدن "چنگیز"/احمد اسدی سه شنبه هشتم مرداد 1392 0:6 AM

 

 

 

آشیقلارین دونیاسی چوخ بؤیوک و گئنیش بیر دونیا اولاراق، بؤیوک انسانلاری طلب ائدیر. بو گئنیش دونیادا کئچمیشلردن بری چوخ بؤیوک و عارف انسانلار آشیق آدی ایله گلیب شعرلر سؤیله ییب، داستانلار و هاوالار یارادیب، اؤزلریندن بیزه نشانلار قویاراق فانی دونیانی ترک ائدیبلر. بو آشیقلاردان، دده قوربانی، آبدال مسکین، توفارقانلی عباس، خسته قاسم، دوللو مصطفی، دده علعسگر و چوخلو عارف آشیقلارین آدلارینی افتخارلا چکمک اولار. بو آدلارین چکدیگیمیز آشیقلار هر بیریسی اؤز یئرینده بیر عارف و داهی انسان اولاراق، آشیقلیقدا چوخ بؤیوک رول اوینایاراق، آشیق ادبیاتینین شعرینده، داستانلاریندا و هاوالاریندا ائتگی بوراخیبلار.

بو آرادا بیر مسئله نی اونوتمامالی ییق. اودا بو، اوزون کئچمیشلردن سوزولوب گلن آشیقلارین آدلاری و سانلاری نیه محدود اولوب و چوخلارینین آدلاری گلیب گونوموزه قدر چاتماییب و تاریخ صحیفه لرینده سیلینمک زوروندا اولوب و یالنیز بیر سیراسینین آدینی بوگون بیلیریک؟ بو سؤالین جوابی، اوسته خاطرلاتدیغیمیز کیمی چوخ آیدین و بللی دیر، او دا بو آشیقلارین اؤز چاغلاریندا و ساحه لرینده آشیقلیقدا بوراخدیغی ایزلر اولوبدور.

بو مقدمه ایله، بوگونوموزه کئچیریک. آشیقلیغیمیز یئنی عصرده بیر آز ضعیفله سه ایدی ده، بو صنعت ائله اوستاد آشیقلار یئتیردی کی، بو صنعته یئنی جان و روح باغیشلادیلار. آشیق صنعتینی افسانه وی تولو قوشونا اوخشادیرساق، بو انسانلارین ایشلری و چالیشیقلاری بو صنعتی حیاتینین ضعیف بلکه ده سون چاغلارینا چاتارکن یئنیدن سیلکه له ییب، آذربایجان سمالارینا قالدیریب و بایراغینی یئنی نسیلین ایچینده اسدیره رک، قالارغی ائتدی.

بو آشیقلاردان بیری و منجه ده ان اؤنملیسی، آشیق چنگیز مهدی پور اولوب. آشیق چنگیز  اؤزوندن گؤستردیگی بؤیوک اوستالیقلا و اوستون تکنیک لری ایله بؤیوک اوغورلار قازانیب. او کؤنلونده اینجه، ائپیک و دویغولو آشیق هاوالاری ایله اؤلکه لری و کؤنوللری فتح ائده رک دونیانین صنعت میدانلاریندا اؤزونه مخصوص یئر آییردی. اونون شهرتی نه تکجه آذربایجان و ایرانا، بلکه بوتون دونیایا گئدیب چاتدی. ائله بونا گؤره ده آشیق چنگیز چوخلو اؤلکه لرین دعوتی اوزره اورا قوناق گئدیب، آتا-بابا صنعتیمیز اولان آشیق صنعتینی آمریکادان آوروپایا، آوروپادان ژاپونیایا قدر تانیتدیردی. اونون خارجی سفرلرینین نتیجه سی سازیمیز و سؤزوموزون دونیانین کولتورل دایره لرینده تانینماسی اولوب . بو دا هر کسین الیندن گلمه ین بیر ایشدیر.

اوستاد چنگیز مهدی پور 1340-جی ایلده، کلیبرین شیخ حسنلی کندینده دونیایا گؤز آچدی. بیلدیگیمیز کیمی کلیبر، قاراداغ ماحالیندا یئرلشیر و قاراداغ دا کئچمیشلردن بری ساز-سؤز و آشیق صنعتینین بئشیکلریندن بیری اولوبدور. بونا گؤره تصادفی دگیل کی، چنگیز ده بئله بیر ماحالدا بؤیویوب بویا-باشا چاتارکن، آشیق صنعتینه ماراقسیز اولمایا. او اوشاقلیق ایللرینده، عمیسی آشیق عین الله ین ساز-سؤز بولاغیندان فایدالانیر و  آشیق صنعتینه اولان سئوگینین ایلک نشانه لری ائله او چاغلاردان باشلاییر. چنگیز مهدی پور 1356-جی ایلده تهرانا کؤچرکن، اوستاد حسین اسدی نین حضورونا گئدیب، اوستاد حسین اسدی نین سئحیرلی و اعجازلی بارماقلاریندان سوزولن هاوالاردان بهره لنیر. او سونرالار، موسیقی نی علمی صورتده اؤیرنمک ایسته ییر و ائله بونا گؤره ده 1368-جی ایلده تبریزده اوستاد یحیی اسماعیل زاده نین موسیقی اوزره تئوری کلاسلارینا گئدیب، موسیقی علمینی اؤیرنمگه باشلاییر و اؤز بیلگی لرینی داها دا تکمیل لشدیریر. علمی و کلاسیک ساوادینی  آتا-بابالاردان قالمیش آشیق موسیقیسی ایله بیرلشدیریب، بو موسیقییه یئنی جان وئریر. ائله بو سببدندیر، اوستاد چنگیز مهدی پورون ایفالارینا قولاق آسارکن، طبیعتی و اونون گؤزللیکلرینی دوشونمه مک امکانسیزدیر. او کوراوغلویا عاید اولان هاوالاری چالاندا، سانکی کوراوغلو معرکه قوروب و دوشمنی مبارزه یه دعوت ائدیر و یا اووشاری هاواسینی ایفا ائدنده  بیر طرفدن شاد و بیر طرفدن حماسی اولان بو هاوادا بیر آغیر ائلین ظفر گونونو خاطرلادیر و ذهنلرده جانلاندیریر.

اونون هر چالدیغی و ایفا ائتدیگی هاوا آشیقلیق اوسلوبلارینا باغلی اولارکن، دگیشیکلیکلر ایله اوزلشیر و معاصرلشرکن یئنی نسیله اتحاف اولونور. بو دا آشیق هاوالاریمیزی یئنی نسیلین آراسیندا سئودیریر.

سولو و تک ساز ایفاچلیغیمیزین ان گوجلو نماینده سی اولان اوستاد چنگیز مهدی پور، هم ده بیر یارادیجی آشیق اولوب. او گؤزل ساز ایفاچیلیغیندان علاوه، هم ده بیر نئچه هاوا بسته له ییب و موسیقی خزینه میزه آرتیریبدیر.

آشیق چنگیز، چوخلو ایران و ایراندان ائشیکده اولان فئستیواللارا قاتیلیب و چوخلو مقاملار الده ائدیبدیر. بو مقاملاری و نه اوچون کسب ائتدیکلرینی و دونیا سویه سینده آشیق صنعتی حاقیندا نه لر ائتدیگینی بورادا گتیررسک بلکه ده بیر آیری مقاله یازمالی اولاجاغیق. ائله بونا گؤره ده بو یازیمیزی قیسالداراق، اونون سون واختلار الده ائتدیگی بیر اوغورو خاطرلاداراق، بو یازینی باشا وئریریک.

آشیق چنگیز مهدی پور، سون واختلار بیر دگرلی عنوان قازاناراق، توتدوغو یولدا بیر اؤنملی اوغور الده ائدیب و اؤز جدیتینین و بو صنعتده الده ائتدیگی باشاریلاری داها دا تکمیل لشدیردی.

آشیق چنگیز، ایران صنعتکارلارینین دگرلندیرمه شوراسیندا( شورای ارزشیابی هنرمندان)، بیرینجی هنری درجه سینی قازانماغا لاییق گؤروندو. بو شورا ایرانین کولتور باخانلیغینا(وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) باغلی بیر قورومدور و اورانین وئردیگی بو درجه موسیقی اوزره دوکتورا مدرکی ایله برابر و معادلدیر. اوستاد چنگیز مهدی پورا الده ائتدیگی بو اوغور مناسبتی ایله تبریک ائدیب بو مقدس آشیق صنعتیمیزی یاشاتماغینا گؤره غروروموزو بیلدیریریک. آشیق چنگیزین بؤیوک و دده آشیقلاریمیز اولان علعسگر، خسته قاسم، توفارقانلی عباس کیمی آدی تاریخلرده قالماغینا دا اینانیریق و اینامیمیز وار. بو مقامی آشیق چنگیز تکجه اؤز آدینا یوخ، بلکه یوز ایللر و مین ایللردن داغلارین قارلاری کیمی سوزولوب گلن و بیر بؤیوک چای تشکیل ائدن مینلرجه ساز و سؤز اوستادینین امکلری ساییلان آشیق صنعتی آدینا آلیبدیر و آشیقلیغیمیزین گوجونو بیر داها ثبوتا یئتیریبدیر. یازیمین سونونو اوستاد بهرام اسدی­نین شعری ایله بیتیررکن، اوستاد چنگیز مهدی پورا جان ساغلیغی و باشاریلار آرزی ائدیریک و اونون گله جکده الده ائده جگی اوغورلاری صبرسیزلیکله گؤزله ییریک،انشاء الله.

********

سازیم منیم

بهرام اسدی

دانیشانلار بیر-بیر سوسور دانیشدیقجا سازیم منی

مجلس اهلی قیشدان چیخیر چون دانیشیر یازیم منیم

توخوناندا مضراب تئله روحوم گئدیر، اسکی ائله

دورنالاریم قاتارلانیر، قاققیلداییر قازیم منیم

***

بو ساز بیر عالی جنابین، عزیز وجودون سازی دیر

کیمسه نی مأیوس ائیله مز، قلبه اومودون سازی دیر

اوزانلاردان بیزه قالان دده م قورقودون سازی دیر

ایلاملاردا شکیللی دیر، اورخونلاردا یازیم منیم

***

خسته قاسیمدا دیللنیب، غربتی سین چالیب غریب

یانیق کرمی ده کرم آیریلیقلاری سؤیله ییب

آلی- علعسگردن گلیب، عدالته اولوب نصیب

چنگیزین بارماقلاریندا اوزه چیخیر نازیم منیم

***

دونیالارا اون وئریریم، سرحدلری آشیر سسیم

سسیم بیر ایلاهی سس دیر بو سس منیم مقدسیم

دالغالانیر بایراغیمدا اسیر بو سس اسیم-اسیم

واریم بودور اوتانمارام، چوخوم منیم آزیم منیم.

 

روزنامه آرازآذربایجان/ مورخه 1/4/1392


برچسب‌ها: آشیق, آشیقچنگیز, بهرام اسدی, احمد اسدی, نشان درجه یک هنری
نوشته شده توسط احمد اسدی---Əhməd Əsədi  | لینک ثابت |

قارس هاواسی سه شنبه دهم بهمن 1391 11:10 PM

قارس هاواسی , اورمو آشیق مکتبی نین ان گؤزل هاوالاریندان بیری دیر. بو هاوا گؤزللیگینه رغماً هله ده آذربایجان بویوجا تانینماییبدیر و تکجه اورمو چئوره سینده ایشله نیلیر. آشاغیدا بئش نفر اورمو آشیق مکتبی نین بؤیوک اوستادلارینین قارس هاوالاری گتیریلیب. ائده بیلرسینیز, هر آشیغین هاواسینی تک-تک و یا توپلو بیر یئرده ائندیره سینیز. خاطرلاتمالیام, قارس تورکیه نین شرقینده یئرلشن بیر شهرین آدی دیر. بو شهری تورکیه ده, آشیقلاری شهری کیمی تانییرلار.




اوخویان:آشیق اسلان طالبی(1294-1378)

سسین ضبط سیستمی: استودیو(تهران رادیوسونون استودیوسو)

تاریخ: 1353

ائندیرین


 
 

اوخویان:آشیق عزیز مرادخان(1301-1351)

سسین ضبط سیستمی: گرامافون

تاریخ: 1345

 
 
 
 
 
 
 

اوخویان:آشیق درویش وهابزاده(1309-1372)

سسین ضبط سیستمی: ضبط کاست

تاریخ: 1366

 
 
 
 

اوخویان:آشیق محمدحسین دهقان(1313)

سسین ضبط سیستمی: استودیو(اورمو رادیوسونون استودیوسو)

تاریخ: 1347

 
 
 

اوخویان:آشیق اسمعلی لطفی(1316)

سسین ضبط سیستمی: استودیو(اورمونون حوزه هنری اداره سینین استودیوسو)

تاریخ: 1388

 
 
 
 
 
 
 
هامیسینی بیر یئرده ائندیرین
 

برچسب‌ها: قارص, قارس, آشیق هاواسی, آشیق درویش, آشیق عزیز
نوشته شده توسط احمد اسدی---Əhməd Əsədi  | لینک ثابت |